در این مبحث، بررسی منابع مورد استفاده و جایگاه هر کدام با توجه به موضوع رساله در دو زمینه تاریخی و جامعه شناختی صورت گرفته است. مهمترین منابع تاریخی تالیف یافته در دوره سلجوقی یا در ادوار متاخر بر آن که در باره تاریخ تحولات عصر سلجوقی حاوی اطلاعات ارزشمند و قابل توجه می باشند با توجه به نوع اطلاعاتی که ارائه می دهند، به صورت اجمالی مورد بررسی قرار گرفته اند. در زمینه مباحث نظری و جامعه شناختی طرح شده در رساله هم آثار مختلف ماکس وبر که بخشی از آنها مربوط به روش شناسی و مطالعات و دیدگاههای وی درباره نظام پاتریمونیال و حاکمیت سنتی بوده مورد ارزیابی قرار گرفته است.

 

الف : آثار تاریخی

    شناخت رویدادها و تحولات تاریخی عصر سلجوقی در مقایسه با گستردگی و وسعت قلمرو و تشکیلات حکومتی و میزان تاثیر گذاری سلجوقیان در تحولات جوامع اسلامی آن دوره دچار برخی محدودیت ها و مشکلات خاص است که این محدودیت ها بیشتر نشات گرفته از شرایط و ویژگی های حاکم بر تاریخ نگاری و منابع تاریخی این دوره می باشد. بخشی از این محدودیت ها ناشی از موقعیت زمانی  و مکانی تالیف آثار موجود و بخشی دیگر به واسطه از بین رفتن برخی از منابع مهم تاریخی این دوره بوده است. فقدان سیاست رسمی در حمایت از تاریخ نگاری توسط سلجوقیان منجر به آن شده است که آثار تاریخی این دوره صرفاً بر اساس ذوق و علاقه شخصی مولفین به نگارش در آید و همین مساله باعث محدودیت دسترسی مورخین به اخبار رویدادهای مراکز حکومتی و دیوانی شده است. مورخین این دوره غالباً آثارشان را در بیرون از فضای دربار و دیوان به نگارش در آورده اند و در این مورد صرفاً متکی به مشاهدات خود در بیرون از فضای حکومتی و استفاده از آثار متقدم و یا روایات و اخبار  کسانی بوده اند که تا حدی به اخبار مراکز حکومتی دسترسی داشته اند. همچنین محتوای منابع تاریخی این دوره، خصوصاَ تواریخ عمومی و سلسله ای و آثار الوزرا ها به جهت اقامت غالب مورخین در نواحی عراق عرب به مرکزیت بغداد و عراق عجم به مرکزیت همدان، بیشتر متمرکز در تحولات غرب قلمرو سلجوقی بوده است و به استثنای ابن اثیر، مورخین این دوره در مورد تحولات ایالات شرقی قلمرو سلجوقی به جهت بعد مکانی و دسترسی کمتر به اخبار آن مناطق به ارائه گزارش های مجمل اکتفا کرده اند. به لحاظ زمانی هم به استثنای تواریخ محلی تاریخ سیستان و فارسنامه، کل تواریخ موجود متعلق به دوره سلجوقی به طور تقریبی از سال 560ق. به بعد و در اواخر حکومت سلجوقیان تالیف شده اند و به همین خاطر غالب اطلاعات آنها متمرکز در رویداد ها و تحولات دهه های پایانی حکومت سلجوقیان می باشد. وقتی محدودیت های مکانی و زمانی اخبار این آثار یک جا مورد توجه قرار می گیرد، این مساله آشکار می گردد که هر اندازه مورخین عصر سلجوقی در نقل اخبار تحولات عصر سلجوقی از زمان خودشان دورتر شده اند، میزان اطلاعات آنها کاسته شده است. به همان شکل به لحاظ جغرافیایی هم اطلاعات  آنها درباره تحولات ایالات شرقی قلمرو سلجوقی در مقایسه با ایالات غربی اندک است.

    اخبار آثار تاریخی این دوره در مورد تحولات دوران تجزیه و تقسیم و انحطاط حکومت سلجوقی (590-511ق.) به جهت قرابت زمانی مولفین آن آثار، جنبه نسبتاً تفصیلی دارد، اما در مورد تحولات دوران شکل گیری و شکوه و یکپارچگی (511-431ق.) امپراطوری سلجوقی، علیرغم وسعت تحولات و اقدامات صورت گرفته در این دوره، شکل اجمالی و مختصر دارد. مولفین این آثار در مورد اخبار تحولات دوران شکل گیری و تثبیت حکومت سلجوقی غالباً متکی به آثاری بوده اند که امروزه در زمره منابع تاریخی مفقوده این دوره می باشد. اینجاست که یکی دیگر از ابعاد محدودیت های شناخت تحولات عصر سلجوقی آشکار می گردد.

     آثار تاریخی مفقوده محصول دوران شکل گیری و ثبات و یکپارچگی امپراطوری سلجوقی و قبل از مقطع زمانی 560ق. تالیف شده بودند. برخی از این آثار مانند کتاب الربیع یا عیون التواریخ تالیف محمدبن هلال معروف به غرس النعمه(م.480ق.)  و عنوان السیر فی محاسن اهل البدو والحضر اثر محمدبن عبد الملک همدانی (م.521ق.) که ذیلی بوده اثر غرس النعمه و کتاب نفثه المصدور فی فتور زمان الصدور و صدور زمان الفتور تالیف انوشیروان بن خالد کاشانی (م.532ق.) در زمره مهمترین آثار تالیفی مفقوده شده در غرب قلمرو سلجوقی بوده اند[1].در شرق قلمرو سلجوقی خصوصاً در خراسان برخی دیگر از منابع تاریخی تالیف شده بودند که در باره تحولات خراسان عصر سلجوقی با شهرهای مهم نیشابور و هرات و مرو و بلخ و نواحی مجاور آن از جمله خوارزم و ماوراءالنهر، حاوی اطلاعات ارزشمندی بوده اند. ملک نامه تالیف شخصی موسوم به ملک ناصر در دوره حکومت چغری بک در خراسان و مشارب التجارب و غوارب الغرایب اثر ابوالحسن بیهقی معروف به ابن فندق[2] و تاریخ مرو  تالیف عبد الکریم سمعانی در بیست مجلد[3] که هر دو در اواخر سلطنت سنجر و بعد از آن نوشته شده بودند، از جمله منابع مفقوده تالیف شده در شرق قلمرو سلجوقی بوده اند. امروزه تنها اسامی و منقولاتی از این آثار در منابع تاریخی متاخر باقی مانده است و حتی به جهت مرسوم نبودن روش ارجاع به منابع مورد استفاده، در کمتر آثاری، آن هم در ذکر متوفیات یا شرح حال رجال به مولفین مذکور و آثار آنها اشاره شده است و به همین خاطر در مورد محتوا و مطالب این آثار اطلاعات اندکی وجود دارد. هر چند که مورخین متاخر عصر سلجوقی کمتر به این آثار و استفاده از آنها اشاره کرده اند، اما آنها در مورد رویدادهای قبل از خود در مورد تحولات عصر سلجوقی، متکی به منابع تاریخی مفقوده مذکور بوده اند. این بررسی به معنای نقد و ارزیابی همه جانبه منابع تاریخی و تاریخ نگاری عصر سلجوقی نمی باشد. هر چند که منابع تاریخی مربوط به عصر سلجوقی برای فهم تحولات این دوره مورد مطالعه قرار گرفته اند، اما در این مبحث، منابع مهم مربوط به این دوره صرفاً بر اساس میزان نقش و جایگاه شان در موضوع رساله مورد بررسی قرار گرفته اند. منابع مورد استفاده، به لحاظ موضوعی  تعریف و دسته بندی شده و براساس میزان اهمیت و نقش شان ارزیابی شده اند.



1- رک. ابن العدیم، کمال الدین ابو القاسم عمر، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، اعنی بنشره علق علیه الدکتور علی سویم، مطبعه الجمعیه التاریخیه الترکیه، آنقره، 1976، صص34و14 و ابن تغری بردی الاتابکی، جمال الدین یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، الجزء الخامس، مطبعه دارالکتب، القاهره، بی تا ،صص126و60. و ابن الجوزی، جمال الدین ابی الفرج عبدالرحمن، المنتظم فی تواریخ الملوک والامم، الجزء التاسع، حققه و قدم له الاستاد الدکتور سهیل زکار، دارالفکر، بیروت،1415/1995، ص616. و ابن کثیر، ابی الفداء اسماعیل، البدایه و النهایه، اعتنی به عبد الرحمن اللاذقی و محمد غازی بیضون، المجلد السادس، دار المعرفه، بیروت، 1422/2002، صص610و526.

1- در مورد دو اثر مذکور متعاقباً بحث شده است.

2- ابن خلکان، شمس الدین احمدبن محمد، وفیات الاعیان، المجلد الاول، به سعی محمد باقربن عبدالحسین خان، دار الطباعه آقامیرزا علی اکبر، تهران، 1284،صص327-326.

 

انجام پایان نامه تاریخ/انجام پایان نامه تاریخ تشیع / انجام پایان نامه تاریخ اسلام /انجام پایان نامه تاریخ  ایران در دوره اسلامی/

منبع : شکوفا اندیش انجام پایان نامه 66463305 |منابع تاریخ نگاری سلجوقی / انجام پایان نامه تاریخ/انجام پایان نامه تاریخ تشیع / انجام پایان نامه تا
برچسب ها : سلجوقی ,مورد ,تحولات ,تاریخی ,منابع ,آثار ,منابع تاریخی ,پایان نامه ,انجام پایان ,قلمرو سلجوقی ,نامه تاریخ ,تاریخ انجام پایان ,تشیع انجام پایان ,